Tai nạn điện giật là tình huống cấp cứu y khoa đe dọa trực tiếp đến tính mạng, đòi hỏi người cứu hộ phải can thiệp nhanh chóng nhưng tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc cách điện. Khi phát hiện sự cố, hành động ưu tiên hàng đầu là ngắt toàn bộ nguồn điện qua cầu dao tổng. Trong tình huống bất khả kháng, người tham gia cứu hộ cần sử dụng các vật dẫn cách điện như thanh gỗ khô, ống nhựa PVC để tách nạn nhân khỏi vùng nguy hiểm. Toàn bộ quy trình từ đánh giá hiện trường, thực hiện hồi sức tim phổi (CPR) cho đến xử lý vết bỏng thứ phát trong bài viết này được tổng hợp dựa trên tài liệu hướng dẫn sơ cấp cứu của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Điều này cung cấp nền tảng kiến thức chuẩn xác giúp giảm thiểu rủi ro thương vong thứ phát cho cả nạn nhân và người ứng cứu.

 

1. Tổng quan về mức độ nguy hiểm của tai nạn điện

Tai nạn điện giật là một tình huống cấp cứu khẩn cấp có khả năng đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người chỉ trong vài giây. Việc nắm rõ mức độ nguy hiểm và cách xử lý người bị điện giật sẽ quyết định sự thành bại của quá trình cứu hộ.

1.1. Phân loại tác động của dòng điện lên cơ thể

Theo báo cáo phân tích an toàn điện của Tổ chức Y tế Thế giới, tác động của dòng điện lên cơ thể phụ thuộc vào cường độ, điện áp và thời gian tiếp xúc. Khi một dòng điện có cường độ từ 1 đến 5 miliampe chạy qua người, nạn nhân thường chỉ cảm thấy tê nhẹ hoặc giật mình. Tuy nhiên, nếu cường độ vượt mức 10 đến 20 miliampe, các cơ bắp sẽ bắt đầu co thắt mạnh khiến người bị nạn không thể tự buông tay khỏi nguồn điện. Dòng điện từ 50 đến 100 miliampe có khả năng gây rung tâm thất, dẫn đến ngừng tim đột ngột và tử vong nếu không được can thiệp y tế ngay lập tức. Cường độ dòng điện càng lớn thì tổn thương để lại trên hệ thần kinh và các cơ quan nội tạng càng nghiêm trọng.

Bên cạnh cường độ, đường đi của dòng điện qua cơ thể cũng đóng vai trò quyết định đến mức độ thương tật của nạn nhân bị điện giật. Tài liệu nghiên cứu từ Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Hoa Kỳ chỉ ra rằng đường đi nguy hiểm nhất là từ tay này sang tay kia hoặc từ tay xuống chân. Nguyên nhân là do dòng điện trong các trường hợp này sẽ quét trực tiếp qua trung tâm của cơ thể, nơi chứa tim và phổi. Dòng điện đi qua não bộ có thể gây ngừng hô hấp do làm tê liệt các trung tâm điều khiển thần kinh trung ương. Do đó, việc hiểu rõ các cơ chế này là nền tảng bắt buộc để thực hiện các bước cấp cứu điện giật hiện trường chính xác.

 

1.2. Nguyên tắc đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người cứu hộ

Khi phát hiện có tai nạn xảy ra, phản xạ tự nhiên của con người là lao vào cứu giúp nạn nhân ngay lập tức. Tuy nhiên, theo khuyến cáo an toàn điện từ Tập đoàn Điện lực Việt Nam, người ứng cứu tuyệt đối không được dùng tay trần chạm vào người đang bị điện giật. Cơ thể người là một vật dẫn điện tốt, do đó dòng điện sẽ nhanh chóng truyền từ nạn nhân sang người cứu hộ và tạo ra một tai nạn kép. Sự bình tĩnh và khả năng đánh giá tình hình rủi ro tại hiện trường là yếu tố quan trọng nhất giúp bảo vệ tính mạng của chính người tham gia cấp cứu. Do vậy, việc xử lý người bị điện giật phải luôn tuân thủ nguyên tắc cách ly nguồn điện trước khi tiến hành bất kỳ thao tác y tế nào.

• Mang giày dép cao su khô ráo hoặc đứng trên các vật liệu cách điện như ván gỗ khô, thảm cao su để ngăn dòng điện truyền xuống đất.
• Sử dụng găng tay cách điện chuyên dụng nếu có sẵn tại hiện trường hoặc quấn túi nilon khô dày quanh tay trước khi hành động.
• Không đứng ở những khu vực ẩm ướt hoặc có vũng nước kim loại khi thao tác cắt cầu dao.
• Giữ khoảng cách an toàn với các vật dụng kim loại xung quanh khu vực nạn nhân đang nằm để tránh hiện tượng phóng điện.

 

2. Các bước xử lý hiện trường và tách nguồn điện

Khi tiến hành xử lý người bị điện giật, việc cô lập và triệt tiêu nguồn năng lượng gây hại là ưu tiên hành động số một tại hiện trường.

2.1. Cắt đứt nguồn điện tại hệ thống trung tâm

Phương pháp nhanh nhất và an toàn nhất để dừng dòng điện chạy qua cơ thể nạn nhân là ngắt kết nối trực tiếp tại bảng điện chính. Người cứu hộ cần nhanh chóng xác định vị trí của cầu dao tổng, aptomat hoặc công tắc điện gần nhất để dập tắt nguồn điện lưới. Hướng dẫn an toàn từ Cục Quản lý An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp nhấn mạnh rằng thao tác này phải được thực hiện một cách dứt khoát. Nếu tai nạn xảy ra do thiết bị gia dụng bị rò rỉ, việc rút thẳng phích cắm ra khỏi ổ cắm cũng là một giải pháp hợp lý. Tuy nhiên, người thực hiện sơ cứu điện giật phải đảm bảo tay hoàn toàn khô ráo và không nắm vào phần dây điện đang bị hở.

Trong một số trường hợp khẩn cấp, cầu dao điện có thể nằm ở quá xa hoặc bị kẹt không thể dập xuống được. Lúc này, người cứu hộ có thể cân nhắc việc phá hủy đường dây dẫn điện bằng các dụng cụ cắt chuyên dụng. Kìm cắt dây điện có cán bọc nhựa cách điện hoặc rìu cán gỗ khô là những công cụ an toàn để chặt đứt đường dây rò rỉ. Việc cắt dây phải được thực hiện từng sợi một để tránh gây ra hiện tượng chập mạch nổ hoặc tia lửa điện bắn vào người. Thao tác xử lý người bị điện giật này đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ để ngăn chặn nguy cơ cháy nổ cục bộ.

 

2.2. Phương pháp tách nạn nhân bằng vật liệu cách điện

Nếu không thể cắt nguồn điện ngay lập tức, việc tách nạn nhân ra khỏi dòng điện là bước cứu hộ bắt buộc tiếp theo. Bác sĩ chuyên khoa cấp cứu thuộc Hội Chữ thập đỏ Việt Nam khuyến cáo chỉ được sử dụng các vật liệu không dẫn điện và hoàn toàn khô ráo để tiếp xúc với nạn nhân. Các vật dụng phổ biến có thể tận dụng tại chỗ bao gồm gậy gỗ khô, cán chổi nhựa, ống nước nhựa hoặc ghế đẩu bằng gỗ. Người cứu hộ dùng các vật này để gạt đường dây điện ra khỏi người nạn nhân hoặc đẩy trực tiếp cơ thể họ ra khỏi vùng mang điện. Quá trình thao tác phải dùng lực vừa đủ để đạt hiệu quả nhưng không gây thêm chấn thương cơ học cho người bị nạn.

Một kỹ thuật khác thường được áp dụng là kéo nạn nhân bằng các vật liệu mềm không dẫn điện. Quần áo khô, chăn màn vải, thắt lưng da hoặc dây thừng khô đều là những công cụ hỗ trợ kéo vớt hiệu quả trong tình huống khẩn cấp. Người ứng cứu cần quấn dây quanh một bộ phận cơ thể không bị bỏng của nạn nhân như tay hoặc chân, sau đó đứng từ xa và kéo mạnh. Tuyệt đối không nắm trực tiếp vào quần áo ướt hoặc dính mồ hôi của nạn nhân vì độ ẩm sẽ làm tăng tính dẫn điện. Đây là kỹ năng sinh tồn cơ bản giúp đảm bảo an toàn điện tối đa trong suốt quá trình giải cứu.

• Tuyệt đối không sử dụng gậy sắt, gậy nhôm hoặc bất kỳ thanh kim loại nào để gạt dây điện.
• Không dùng cành cây tươi vừa bẻ từ trên cây xuống vì nhựa cây bên trong chứa nhiều nước dẫn điện.
• Đứng trụ vững hai chân trên mặt đất khô hoặc vật cách điện trước khi tác dụng lực đẩy nạn nhân.

 

2.3. Thiết lập vùng an toàn tạm thời xung quanh hiện trường

Ngay sau khi đã tách thành công nguồn điện, người cứu hộ cần nhanh chóng khoanh vùng khu vực nguy hiểm để bảo vệ những người xung quanh. Việc cảnh báo lớn tiếng và yêu cầu đám đông lùi lại giúp ngăn ngừa sự cố dẫm đạp hoặc vô tình chạm vào các mảnh vỡ thiết bị điện. Nếu sự cố xảy ra ngoài đường hoặc tại công trường, cần đặt các vật cản hoặc biển cảnh báo tạm thời quanh bán kính rò rỉ điện. Việc xử lý người bị điện giật không chỉ dừng lại ở cá nhân nạn nhân mà còn bao gồm kiểm soát không gian vật lý của toàn bộ hiện trường. Một môi trường được kiểm soát tốt sẽ tạo điều kiện thuận lợi nhất cho lực lượng y tế tiếp cận và làm nhiệm vụ.

 

3. Quy trình sơ cứu y tế khẩn cấp sau tai nạn

Chuyển nạn nhân đến một khu vực bằng phẳng, thoáng khí là bước đệm quan trọng trước khi bắt đầu các thao tác cấp cứu điện giật. Quy trình sơ cứu y khoa cần được tiến hành tuần tự, chính xác để duy trì các chức năng sống cơ bản cho người bị nạn.

3.1. Đánh giá nhận thức và nhịp thở của nạn nhân

Khi nạn nhân đã được đặt nằm ngửa an toàn, người sơ cứu cần lập tức kiểm tra mức độ tỉnh táo bằng cách lay nhẹ vai và gọi lớn tên họ. Nếu người bệnh không phản hồi, bước tiếp theo là kiểm tra dấu hiệu hô hấp thông qua việc quan sát lồng ngực di chuyển hoặc ghé sát tai vào mũi miệng để nghe nhịp thở. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ hướng dẫn rằng thời gian kiểm tra nhịp thở không được kéo dài quá mười giây để tránh bỏ lỡ thời điểm vàng. Nếu lồng ngực đứng im và không có luồng khí thở ra, nạn nhân đang rơi vào tình trạng ngừng hô hấp tuần hoàn. Ngay lúc này, cần nhờ người xung quanh gọi ngay cấp cứu trong khi bản thân chuẩn bị thực hiện các bước nhồi tim.

 

3.2. Kỹ thuật hồi sức tim phổi theo tiêu chuẩn y khoa

Hồi sức tim phổi hay viết tắt là kỹ thuật sống còn khi xử lý người bị điện giật đã ngưng thở. Người thực hiện quỳ gối bên cạnh nạn nhân, đặt gót một bàn tay lên vị trí giữa ngực, ngay nửa dưới xương ức. Bàn tay còn lại đặt lên trên và đan các ngón tay vào nhau để tạo lực ép chắc chắn, đồng thời giữ hai cánh tay luôn duỗi thẳng. Lực ép cần đủ mạnh để lồng ngực lún sâu xuống khoảng năm đến sáu centimet đối với người trưởng thành. Tốc độ ép tim phải được duy trì đều đặn ở mức một trăm đến một trăm hai mươi nhịp mỗi phút để đảm bảo máu tiếp tục bơm lên não.

Song song với thao tác ép ngực, thổi ngạt là bước bổ trợ quan trọng để cung cấp oxy trực tiếp vào phổi nạn nhân. Theo tỷ lệ chuẩn quốc tế, sau mỗi ba mươi lần ép tim liên tục, người cấp cứu điện giật cần thực hiện hai lần thổi ngạt. Cần ngửa đầu nạn nhân ra sau và nâng cằm lên để làm thông thoáng hoàn toàn đường thở. Người thực hiện bịt chặt mũi nạn nhân, hít một hơi sâu và áp sát miệng mình thổi mạnh vào miệng nạn nhân sao cho lồng ngực họ phồng lên. Toàn bộ quá trình thổi ngạt chỉ diễn ra trong vòng một giây cho mỗi lần thổi để tránh làm gián đoạn nhịp nhồi tim.

Quá trình ép tim và thổi ngạt phải được thực hiện luân phiên không ngừng nghỉ cho đến khi có sự can thiệp của các y bác sĩ chuyên nghiệp. Việc dừng lại quá lâu giữa các nhịp ép sẽ làm giảm áp lực tưới máu vành, khiến não bộ bị tổn thương không thể phục hồi do thiếu oxy. Nếu người cứu hộ cảm thấy đuối sức, có thể hướng dẫn nhanh cho người bên cạnh để thay phiên nhau ép tim với khoảng nghỉ chuyển giao dưới năm giây. Trong trường hợp có sẵn máy khử rung tim tự động ngoài lồng ngực, cần khởi động máy và dán các điện cực theo đúng hướng dẫn bằng giọng nói của thiết bị. Kỹ thuật sơ cứu điện giật đúng cách đóng vai trò cốt lõi trong việc cứu vãn mạng sống của nạn nhân trong gang tấc.

 

3.3. Xử lý ban đầu đối với các vết bỏng điện

Bỏng do dòng điện chạy qua cơ thể thường có mức độ tàn phá sâu bên dưới lớp biểu bì da hơn là những biểu hiện nhìn thấy bên ngoài. Khi xử lý người bị điện giật, việc sơ cứu vết bỏng cần tập trung vào việc làm mát và ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng. Đối với các vết bỏng nhẹ trên bề mặt, có thể xả trực tiếp dưới vòi nước sạch có nhiệt độ mát trong khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Tuyệt đối không được chườm đá lạnh trực tiếp lên vùng da bị bỏng điện vì sự thay đổi nhiệt độ đột ngột sẽ gây hoại tử tế bào diện rộng. Bệnh viện Bỏng Quốc gia Lê Hữu Trác khuyến cáo không được bôi kem đánh răng, mỡ trăn hay bất kỳ dung dịch dân gian nào lên vết thương.

Đối với các vết bỏng sâu để lại mảng than đen hoặc làm lộ lớp mô cơ bắp bên dưới, quy trình xử lý cần cẩn trọng hơn. Người sơ cứu chỉ nên sử dụng băng gạc vô trùng hoặc mảnh vải sạch, khô không có xơ sợi để che phủ nhẹ nhàng lên bề mặt vết thương. Việc băng bó lỏng lẻo giúp bảo vệ vùng da bị tổn thương khỏi bụi bẩn và vi khuẩn mà không tạo thêm áp lực gây đau đớn cho nạn nhân. Không cố gắng gỡ bỏ quần áo hay các vật liệu bị dính chặt vào vết bỏng để tránh làm rách lớp biểu bì và gây xuất huyết ồ ạt. Việc giữ vệ sinh và chuyển nạn nhân đến trung tâm y tế có chuyên môn về bỏng là cách giải quyết an toàn nhất.

 

3.4. Cố định cơ thể và xử lý chấn thương do va đập

Tai nạn điện giật thường đi kèm với những cơn co giật cơ bắp dữ dội khiến nạn nhân bị hất văng hoặc ngã từ trên cao xuống nền cứng. Do đó, ngoài tổn thương do dòng điện, nguy cơ gãy xương bả vai, gãy chi hoặc chấn thương cột sống cổ là rất cao. Khi kiểm tra thân thể, nếu nghi ngờ nạn nhân bị tổn thương cột sống, tuyệt đối không được bế vác hay di chuyển họ trừ trường hợp hiện trường sắp xảy ra nổ. Cần sử dụng các nẹp gỗ thẳng hoặc ván cứng để cố định trục đầu, cổ và lưng của bệnh nhân trên một mặt phẳng đồng nhất. Các bước bất động xương gãy cần tuân thủ đúng nguyên lý y khoa sơ cấp cứu để không làm đứt rách các mạch máu lân cận.

• Giữ đầu nạn nhân cố định ở tư thế thẳng, không kê gối cao dưới gáy để tránh chèn ép đường thở.
• Dùng khăn vải cuộn tròn chèn hai bên bờ vai và vùng cổ để hạn chế sự dịch chuyển khi chờ xe cấp cứu.
• Nẹp cố định chi bị gãy bằng thanh gỗ dài bọc vải, băng buộc ở phía trên và phía dưới vị trí nghi ngờ gãy xương.

 

4. Những rủi ro từ môi trường đặc thù và cách phòng tránh

Xử lý người bị điện giật trong các môi trường đặc thù đòi hỏi các biện pháp an toàn nghiêm ngặt hơn hẳn so với tai nạn dân dụng thông thường.

4.1. Sự cố rò rỉ điện lưới trong khu vực ngập nước

Nước lũ, vùng ngập úng ngầm hoặc sàn nhà tắm đọng nước là những môi trường dẫn điện cực kỳ nguy hiểm, có khả năng khuếch đại quy mô rò rỉ điện. Khi có người bị điện giật trong vùng nước ngập, điện trở của nước bẩn thấp sẽ khiến toàn bộ khu vực ngập biến thành một vùng mang điện áp chết người. Người cứu hộ tuyệt đối không được bước chân trần hoặc đi giày dép ẩm ướt vào vũng nước nơi nạn nhân đang nằm gục. Việc đầu tiên và duy nhất có thể làm trong tình huống này là tìm mọi cách cắt toàn bộ hệ thống cầu dao điện ngoài khu vực ngập. Việc thiếu hiểu biết về an toàn điện trong môi trường nước đã dẫn đến rất nhiều thảm kịch thương tâm cho những người tham gia ứng cứu.

Nếu không thể tiếp cận nguồn cắt điện trung tâm, người cứu hộ bắt buộc phải sử dụng ủng cao su cách điện chuyên dụng và sào nhựa dài để thao tác từ vị trí khô ráo. Có thể ném một sợi thừng khô, phao cứu sinh hoặc các vật nổi không dẫn điện về phía nạn nhân để họ bám vào nếu còn tỉnh táo. Lực lượng Cứu hộ Cứu nạn Quốc gia khuyến cáo nên gọi điện ngay cho công ty điện lực địa phương để yêu cầu cắt điện toàn tuyến lưới. Chỉ tiến hành vớt nạn nhân lên bờ sơ cứu điện giật khi đã xác nhận một trăm phần trăm dòng điện trong nước đã bị triệt tiêu hoàn toàn. Cẩn trọng tối đa là chìa khóa để bảo vệ đội ngũ cứu hộ khỏi dòng điện rò rỉ vô hình dưới mặt nước.

 

4.2. Tai nạn liên quan đến đường dây điện áp cao

Tai nạn liên quan đến điện lưới cao thế, đường dây truyền tải điện quốc gia hay trạm biến áp mang những đặc tính vật lý vô cùng nguy hiểm. Đối với điện cao thế, dòng điện có khả năng phóng thành hồ quang điện qua lớp không khí cách hàng mét mà không cần tiếp xúc vật lý trực tiếp. Nghĩa là chỉ cần người cứu hộ đến quá gần khu vực rò rỉ, dòng điện sẽ tự động phóng qua người và gây bỏng nặng hoặc tử vong tức thì. Các vật liệu cách điện dân dụng thông thường như gậy gỗ, ống nhựa hay găng tay y tế hoàn toàn vô tác dụng trước sức mạnh của điện áp hàng nghìn vôn. Do đó, quy tắc sống còn là phải giữ khoảng cách tối thiểu từ mười đến hai mươi mét tính từ điểm dây điện đứt rơi xuống đất.

Trong tình huống có sự cố cao áp, mọi nỗ lực cứu hộ tự phát bằng sức người đều bị nghiêm cấm hoàn toàn. Trách nhiệm duy nhất của người phát hiện là gọi báo ngay lập tức cho tổng đài khẩn cấp và cơ quan điện lực quản lý khu vực. Nếu nạn nhân đang ngồi trong một phương tiện giao thông bị dây điện cao thế đè lên, hãy hét lớn yêu cầu họ ngồi yên bên trong xe, không được mở cửa bước chân xuống đất. Cấu trúc kim loại của khung xe ô tô sẽ bảo vệ người bên trong khỏi dòng điện nếu họ không chạm vào vỏ thân xe và mặt đất cùng một lúc. Quá trình giải cứu người bị điện giật trong trường hợp này chỉ được phép diễn ra dưới sự chỉ huy của lực lượng kỹ thuật viên điện lực chuyên nghiệp.

5. Khuyến cáo theo dõi y khoa hậu tai nạn điện giật

Ngay cả khi nạn nhân có vẻ đã phục hồi hoàn toàn và không có vết bỏng nghiêm trọng nào trên da, việc đưa họ đến bệnh viện để kiểm tra toàn diện là bắt buộc. Dòng điện chạy qua cơ thể có thể không để lại dấu vết bên ngoài nhưng lại gây tổn thương vi thể đối với hệ thống dây thần kinh và mô cơ tim. Các bác sĩ chuyên khoa nội tim mạch sẽ tiến hành đo điện tâm đồ để phát hiện sớm các rối loạn nhịp tim tiềm ẩn có khả năng đe dọa tính mạng đột ngột. Việc kiểm tra nồng độ men tim trong máu cũng giúp y bác sĩ xác định mức độ hoại tử của cơ tim do luồng điện đi qua. Việc chủ quan, bỏ qua công tác theo dõi y khoa là nguyên nhân dẫn đến các trường hợp suy tim cấp tính sau khi xử lý người bị điện giật vài ngày.

Đối với phụ nữ mang thai bị điện giật, việc thăm khám y khoa cần được ưu tiên khẩn cấp do thai nhi rất nhạy cảm với các xung điện dù là nhỏ nhất. Bác sĩ sản khoa sẽ phải tiến hành siêu âm và theo dõi tim thai liên tục để đảm bảo thai nhi không bị suy hô hấp do mẹ bị rối loạn tuần hoàn tạm thời. Các chức năng thận của nạn nhân cũng cần được theo dõi sát sao thông qua các xét nghiệm phân tích nước tiểu và máu. Việc các cơ bắp bị co giật mạnh và tổn thương dưới da sẽ giải phóng một lượng lớn protein cơ vào máu, gây tắc nghẽn màng lọc cầu thận. Nếu không được phát hiện và truyền dịch bài tiết kịp thời, tình trạng này sẽ tiến triển thành suy thận cấp rất nguy hiểm.

Giai đoạn phục hồi sau tai nạn điện giật cần sự kết hợp chặt chẽ giữa việc theo dõi sức khỏe thể chất và chăm sóc tâm lý. Các vết thương do bỏng điện sâu thường mất thời gian dài để bong vảy, tái tạo mô và đòi hỏi quá trình ghép da phức tạp nếu diện tích bỏng rộng. Bên cạnh đó, nạn nhân thường xuyên phải đối mặt với hội chứng hoảng loạn tinh thần, dẫn đến mất ngủ và sợ hãi khi tiếp xúc với các thiết bị hệ thống điện lưới. Các bài tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng cơ bắp bị co rút cứng sẽ giúp bệnh nhân sớm lấy lại khả năng vận động bình thường. Tổng kết lại, quy trình cấp cứu điện giật chỉ thực sự kết thúc khi sức khỏe của nạn nhân đã hoàn toàn ổn định và được bác sĩ chuyên khoa xác nhận an toàn.

 

Hy vọng nội dung trên giúp ích cho bạn! Nếu như có ý kiến gì/bổ sung thông tin, bạn có thể bình luận thêm bên dưới. Hoặc, nếu bạn có nhu cầu gì về thiết bị điện, đặc biệt là các thiết bị/phụ kiện tủ điện, bạn có thể xem thử các sản phẩm của Tiến Duy tại đây.